Przestrzeń – nie tylko pracowni, ale również mieszkania, kiosku, a nawet przestrzeń publiczna – jest jednym z elementów niezbędnych do prowadzenia działalności artystycznej. To właśnie dostęp do przestrzeni pozwala na tworzenie nie tylko indywidualnych praktyk artystycznych, ale również na organizowanie oddolnych inicjatyw o kolektywnym charakterze – artist-run space, pracowni prowadzących działalność wystawienniczą, efemerycznych działań artystycznych i warsztatowych.

Projekt badawczy Pracow(A)nie w działaniu. Przestrzenie offowe a współczesne praktyki uczestnictwa w kulturze dotyczy tego jakie znaczenie mają offowe przestrzenie i działania, jak się mają do praktyk instytucjonalnych i rynkowych, w końcu jak organizują i uzupełniają współczesne praktyki uczestnictwa w kulturze. Przyglądając się zorganizowanym oddolnym inicjatywom w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu chcemy zbadać następujące obszary:

• Warunki: Czym dziś jest offowy obieg sztuki i jakie charakterystyki i warunki go organizują? Co sprzyja, a co utrudnia jego funkcjonowanie, a co ma na niego decydujący wpływ?
• Relacje: W jaki sposób obieg oddolny wchodzi w interakcje z innymi obiegami kultury – instytucjonalnym i rynkowym? Jak wyglądają te spotkania oraz jaki charakter mają te relacje?
• Uczestnictwo: Na jakie sposoby uczestnictwa w kulturze pozwala rozwój offowych przestrzeni i inicjatyw – dla publiczności, jak i osób zaangażowanych w ich tworzenie? Jak wyglądają te praktyki i jakich grup odbiorców dotyczą?

Aby odpowiedzieć na te pytania chcemy dotrzeć do trzecn grup: 1) organizatorów oddolnego życia artystycznego, 2) artystek i artystów uczestniczących w tym obiegu oraz 3) uczestnikami wydarzeń. Planujemy przeprowadzić 24 wywiady indywidualne (IDI) z organizatorami oddolnych przestrzeni i wydarzeń w Krakowie, Warszawkie i Wrocławiu oraz 2 fokusowe wywiady zogniskowane (FGI) z artystami i artystkami zaangażowanymi w oddolne obiegi kultury. Poza tym planujemy etnografie wydarzeń podczas offowych festiwali tj. Fringe Warszawa, Wrocław Off-Gallery Weekend w tym 36 krótkich wywiadów podczas wydarzeń.

Nasze badanie widzimy jako działanie uzupełniające istotną lukę w zakresie badań oddolnych obiegów kultury i związanych z nimi praktyk uczestnictwa w kulturze. Coraz częściej offowe miejsca stają się miejscami nie tylko produkcji artystycznej i prezentacji dzieł, ale również prowadzenia programów edukacyjnych, czy działań i wydarzeń dla mieszkanek i mieszkańców, w tym dla lokalnych społeczności.

Wnioski z badania zostaną przedstawione w formie raportu na otwartej prezentacji planowanej na końcówkę października 2026.

Badanie jest prowadzone przez Warszawskie Obserwatorium Kultury we współpracy z Fundacją Puszka oraz Wrocławskim Instytutem Kultury. Projekt finansowany jest przez Narodowe Centrum Kultury w ramach programu „Kultura – Interwencje 2026”.